دوشنبه, ۰۵ تیر ۱۳۹۶
الإثنين, ۰۱ شوال ۱۴۳۸
Monday, 26 June 2017

 

شهر تاریخی بیشاپور با موقعيت جغرافيايی (N ۲۶ ۴۶ ۴۱۰),(E ۰۵۱ ۳۴ ۶۱۳ ) در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شیراز و ۲۳ کیلومتری غرب شهرستان کازرون واقع شده است . بیشاپور در کنار جاده شاهی روزگار باستان واقع شده که در دوره هخامنشیان تخت جمشید و استخر را به شهر باستانی شوش و در دوره ساسانی شهر گور و بیشاپور را به تیسفون مقر امپراطوری ساسانی وصل می نمود است .شهر بیشاپور ۱×۲ کیلومتر وسعت دارد و جزء اولین شهر های باستانی است که دارای تاریخ مکتوب شهر سازی می باشد که این تاریخ سنگ نبشته ای است که با دو خط اشکانی و ساسانی بر روی ستون بنای یاد بود شهر تاریخی بیشاپور حک شده است . با توجه به وضعیت جغرافیایی خاص بیشاپور خصوصاً رودخانه شاهپور و تنگ چوگان این شهر در روزگار خود سر آمد شهرهای دوره ساسانی بوده است.

تاریخ ساخت شهر به دوره شاهنشاهی شاهپور اول پادشاه ساسانی و در حدود سالهای۲۷۲ـ۲۴۱ م بر میگردد. علاوه بر شهر بیشاپور ،آثار قلعه دختر و قلعه پسر و نقوش برجسته تنگ چوگان و غار شاپور نیز از دیگر ویژگی آثار دوره ساسانی این محدوده می باشند.

شهر بیشاپور در بخش شرقی و جنوبی توسط خندق ، در شمال توسط کوهستان و قلعه و در غرب توسط رودخانه شاهپور محصور و محافظت می شده است.

وجود رودخانه پر آب شاهپور و چشمه ساسان از اهمیت ویژه این منابع آبی در روند شکل گیری شهر تاریخی بیشاپور حکایت دارند.

هر چند تا کنون بخش اندکی از آثار تاریخی شهر بیشاپور کاوش گردیده و نمی توان نظر قطعی در خصوص چگونگی پراکندگی آثارآن ارائه داد. اما با نگاهی اجمالی می توان دریافت که بیشتر آثار دوره ساسانی در بخش شمالی شهر ایجاد گردیده و این شهر در دوره اسلامی به سمت جنوب گسترش یافته است.

بطوریکه آثار شناخته شده تا کنون در بخش شمالی شهر مانند معبد آناهیتا و تالار تشریفات و بقایای برج و بارو تعلق آنرا به دوره ساسانی آشکار می سازد و آثار بخش جنوبی شهر همانند بقایای مسجد نیز حکایت از اسلامی بودن این اثر دارد.


۱ – ورودی شهر تاریخی بیشاپور

گردشگران و بازدید کنندگان بعد از دریافت اطلاعات و بروشور های مورد نیازشان در این مکان بلیط ورودی تهیه کرده و وارد مجموعه می شوند .

 

۲ – برج و باروی

برج و باروی بیشاپور

برج های حصار دفاعی شهر بیشاپور :

در دوره ساسانی با ایجاد برج و بارو در این بخش از شهر و در واقع از ارگ شاهی که مهمترین بخش شهر بوده محافظت می کرده اند .

بررسی این برج و بارو ها نشان دهنده ی این موضوع است که گرچه در بدو شهر سازی حصار دارای برج های سراسری بوده است ولی در دوره های استقراری بعدی شهر ، تغیرات کلی در حصار و برج های شهر پدید آمده است که مظاهر آن قطع بعضی از برج ها در آن زمان و در نتیجه بدست آوردن فاصله ای حدود ۸ متر بین برج های مضاعف در جناحین دیوار بوده است . یقیناً این تغییرات در حصار حفاظتی به منظور ایجاد تیر کش ها ی زیادتر و میدان دید بیشتر با تحولات اجتماعی و امنیت نظامی آن زمان که برای دفاع بهتر صورت گرفته توام بوده است .

 

۳ – ورودی مجموعه ارگ شاهی

این درب ورودی در برج و باروی شهر قرار داشته و ورودی مجوعه بناهای ارگ شاهی است ، این مجوعه شامل شبکه مربعات پی گردی آثار ، تالار تشریفات ، ایوان موزائیک ، حیاط موزاییک ، معبد آناهیتا ، مدرسه دوره اسلامی و کاخ ملقب به والرین را شامل می شود .

 

۴- کاخ منسوب به والرین

کاخ والرین

در محوطه ارگ شاهی بقایای فرو ریخته بنایی با سنگ های چهار تراش و حجاری شده جالب توجهی وجود دارد که به نام کاخ والرین شهرت یافته است . نمای این بنا با سنگ های چهار تراش به ابعاد ۷۵ در۴۵ سانتیمتر ساخته شده ، این سنگ ها یکنواخت ، یک اندازه و دو جداره اند که توسط بسط های آهنی به هم متصل می شده اند.

سبک معماری این بنا ساسانی است و ورودی زیبا و چشمگیری راه ورود به این بنا را تعریف می کند . در قسمت هایی از این بنای با شکوه ساسانی نقش برجسته های متعدد و متنوعی بوده که تعدادی از این نقش برجسته ها در موزه بیشاپور موجود است .

کاربری این بنا با توجه به کمبود منابع اطلاعاتی و عدم انجام یک حفاری هدفمند و سیستماتیک در این محوطه هنوز بطور دقیق مشخص نگردیده است ولی آنچه مسلم است با توجه به شکل پلان و نوع مصالح بکار رفته در این بنا می توان آن را جزء مهمی از مجموعه ارگ شاهی دانست .

 

۵- ایوان موزائیک شرقی

این ایوان دارای ابعاد ۲۳*۵/۲۱ متر بوده و بدون سقف و با مصالح سنگ لاشه و گچ ساخته شده است شایان ذکر است که تعدادی از قعداد موزائیک طی حفاری های گذشته در این ایوان بدست آمده است که هنوز زیر سازی(بلوکاژ) ساخت موزائیک ها را می توان مشاهد نمود.

 

۶- تالار تشریفات

تالار تشریفات

اين تالار با شكوه در محوطه اي به مساحت ۷۸۱ متر مربع ساخته شده است و يكي از بزرگترين آثار معماري زمان ساساني است كه به صورت چليپا براي اولين بار در تاريخ معماري ساساني تجلي نموده است . بطوريكه بعد ها كليه آتشكده ها را بر طبق نقشه آن ساخته اند و تداوم هنري اين سنت معماري تا زمان اسلام ادامه داشته است . از جمله اماكن متبركه و مدرسه ها را با الهام از نقشه اين كاخ مي ساخته اند كه به نام چهار صفه يا چهار ايوان معروف مي باشد تالار تشريفات شاپور داراي چهار ايوان متقابل است و دیوار هایی به قطر ۶ متر كه بر فراز آن گنبدي عظيم و شلجمي شكل به ارتفاع تقریبی ۲۳متر وجود داشته است اطراف تالار تشريفات دالانهائي وجود دارد که از درون چهار ايوان كاخ به دالانها ورودی هایی تعبیه شده است . در اين تالار ۶۴ طاقچه وجود داشته كه همگي با گچبريهاي زيبا و اشكال گياهي ، هندسي ، برگ كنگری و با رنگ آميزيهاي تند و متنوع تزئين شده بودند . از اين تالار براي انجام مراسم تشريفات ، اعياد و جشنها استفاده مي شده است .

 

۷ – معبد آناهیتا

معبد آناهیتا

اين بنا به صورت مكعبي است كه هر يك از اضلاع آن قريب ۱۴ متر است و از سنگهايي حجاري شده با ابعاد مختلف و بدون ملات به صورت دوجداره به سبک معماری هخامنشی ساخته شده است كه به وسيله بست هاي آهني به يكديگر قفل و بند شده اند. معبد باشکوه آناهيتا فاقد سقف مسطح بوده است آناهیتا را در عمق ۶ متري از زمين هاي اطراف خود فرو ساخته اند تا آب رودخانه شاپور به درون آن سرازير شود معبد بيشاپور سمبل يك پرستشگاه آب است و مي توان آنرا جايگاه نوازش آب دانست يعني تنها عنصري از عناصر چهارگانه كه به الهه ناهيد ، الهه دور دارنده آب از خشونت و نا پاکی منسوب دانست . سمبل حيواني اين رب النوع به شكل گاو مي باشد كه در بالای دیوار های معبد ، بصورت قرينه يكديگر قرار گرفته اند . اين معبد نه تنها از از نظر معماري بلكه از نظر رعايت دستگاههاي تنظيم ، تقسيم و كنترل آب نيز فوق العاده زیبا و شگفت انگیز است .

 

۸- ایوان موزاییک

مدرسه دوره اسلامی بیشاپور

اين بنا نمونه اي از شاهكارهاي هنر معماري و سمبل زيبايي در دوره ساساني است كه مشرف به حياطی مستطيل شكل با قريب ۲۳متر طول و ۲۰ متر عرض می باشد . علاوه بر ستون هاي تزئيني، گچ بری ها و رنگ آمیزی های تند ، خود حياط نيز با موزائيكهاي منقوش به شكل گل و گياه و تصاوير زنان آراسته بوده است. كف ايوانها با يك نوع قالب موزائيكي با طرح و نقوش گياهي و انساني فرش مي شده که امروزه قطعاتی از آن در موزه بیشاپور وجود دارد .

 

۹- بناهی مسکونی ضلع غربی ایوان موزائیک

 

۱۰ - مدرسه دوره اسلامی

مدرسه دوره اسلامی بیشاپور

در محوطه ارگ شاهی بنایی باقی مانده که یاد آور استقرار در صدر اسلام و دوره انتقال سیاست همراه با انتقال مصالح در معماری نوین بیشاپور می باشد که به سبک مدارس دوره اسلامی بنا شده است. این بنا که به احتمال زیاد ساسانی بوده و بعد ها در دوره اسلامی دچار تغییر کاربری شده ، متعلق به قرن چهارم هجری یعنی دورهآل بویه است ، در صحن مرکزی این بنا ته ستون هایی وجود دارد که بر روی آنها کتیبه هایی به خط کوفی نقر شده است. كتيبه هاي موجود بر پايه ستون ها كمك شاياني به تاريخ گذاري اين بنا كرده است. بر روی ته ستون های مذکور، پایه هایی احتمالاً چوبی وجود داشته که نگه دارنده سقف بنا بوده است . ورودی این مدرسه به شکل خاصی است بطوری که با قامت ایستاده نمی توان وارد آن شد .

 

۱۱ - ورودی ساسانی

شهر تاریخی بیشاپور جهت کنترل ورود و خروج دارای ورودی های متعدد بوده است که یکی از این ورودی ها بنای موسوم به ورودی ساسانی است که در جبهه شمالی شهر ، در کنار برج و بارو ها قرار گرفته است . عمده مصالح مورد استفاده در ساخت این بنا سنگ و گچ بوده است که نمای داخلی بنا با ملات گچ به قطر تقریبی ۷ سانتیمتر پوشیده می شده است ، بنای مذکور دارای راهروهای کنترل عبور و مرور متعدد بوده است ، اندازه تقریبی آن ۶۰/۱۸ در ۱۸ متر است .

 

۱۲- موزه تخصصی ساسانی بیشاپور

موزه بیشاپور

با توجه به اهمیت شهر بیشاپور به عنوان شهری ساسانی –اسلامی و تداوم استقراری بلند مدت آن و همچنین تداوم کاوشهای باستان شناختی این محوطه،جهت معرفی و جذب سهم گردشگری این محوطه می بایست دارای موزه ای در خور این مجموعه باشد که ضمن معرفی دوره های استقراری شهر از نظر طراحی فضای داخلی موزه،سیستم های حفاظت فیزیکی و الکترونیکی و آموزش عمومی بازدیدکنندگان نیز دارای رتبه ای در خور این مجموعه باشد .

پرداختن به این مهم از جمله فعالیتهای مورد توجه پایگاه پژوهشی بیشاپور بوده است . به همین جهت در طرح توسعه ، بعد از تخریب ساختمان قبلی موزه که از لحاظ مهندسی و معماری پیش بینی برای گسترش آن در نظر گرفته نشده بود با طراحی مجددساختمان ،ودر نظر گرفتن آخرین استانداردهای موجود ،کار ساخت موزه شروع و در سال ۱۳۸۸ با پایان یافتن اجرای عملیاتی ساختمان ،بلافاصله کار تجهیزسیستمهای حفاظتی وامنیتی و جاگزاری اشیاء قابل نمایش در ویترین هاو مکانهای تعبیه شده آغاز و در نیمه دوم سال با حضور مسئولین استانی و شهرستان کازرون رسما افتتاح گردیداین موزه به مساحت ۷۰۰ متر مربع و شامل کتابخانه ،سالن نمایش ،کارگاه مرمت و خزانه می باشد .

 

۱۳- دو راهی ستون های یادبود

دو راهی سمت راست به سمت پایگاه پژوهشی

بعد از بازدید مجموعه ارگ شاهی به سمت پل گبری (( ساسانی )) حرکت کرده که در این نقطه راه به دو قسمت تقسیم شده که مسیر سمت راست راه مورد نظر است .

 

۱۴- پایگاه پژوهشی بیشاپور

محدوده ای که فعالیت پایگاه پژوهشی بیشاپور را شامل می شود، محدوده ای است که در شکل گیری شهر تاریخی بیشاپور نقش داشته است که از مشرق به تنگ چوگان، شمال شرقی به غار شاهپور، از شمال به امامزاده سید حسین و چشمه سراب اردشیر، از جنوب غربی به روستای اسلام آباد، از جنوب شرقی به روستای چمران و چشمه سراب دخترون محدود می شود.

فعالیت های پایگاه بیشاپور عمدتاً در این محدوده و بطور اخص در تنگ چوگان و شهر تاریخی بیشاپور صورت می گیرد. با توجه به وجود آثار متعدد تاریخی در شهرستان کازرون و ارتباط آنها با شهر تاریخی بیشاپور فعالیت های پژوهشی پایگاه حوزه گسترده تری را شامل می شود. همچنین آثار متعدد ساسانی این مجموعه و اهمیت آنها، خصوصاً وجود بیشترین نقش برجسته های ساسانی( ۶ نقش برجسته )، سابقه مطالعات پژوهشی بیشاپور از آغاز تا کنون، آثار نمایان شده بافت شهری عصر ساسانی در این مجموعه، تنوع آثار برجای مانده از روزگار ساسانیان و ... زمینه را برای ایجاد مرکز ساسانی شناسی در این پایگاه فراهم آورده است

 

۱۵-خیابان شمالی – جنوبی

شهر بیشاپور به گواهی تاریخ اوج شکوفایی ، تمدن و رونق شهری خود را در زمان ساسانیان تجربه نموده است این شهر با طرح شهرسازی رومی (هیپوداموس)و به صورت شطرنجی و دارای دو خیابان اصلی (شمالی – جنوبی)،(شرقی –غربی )ساخته شده است که بقایای خیابان شمالی – جنوبی کاملا مشهود می باشد.

 

۱۶ – ستون های یادبود شهر تاریخی بیشاپور

ستونهای یادبود

ستون های یادبود :

ستون های یاد بود شهر یاد آور بازدید شاپور شهریار پر آوازه ساسانی به سال ۲۶۷ م

در مرکز شهر بیشاپور و در قسمتی که دو خیابان اصلی شهر به یکدیگر می رسند بنایی قرار دارد معروف به ستون های یادبود .هدیه اپسای دبیر معمار شهر ساز اهل حران سوریه به شاپور پادشاه ساسانی این بنا دارای دو ستون سنگی به ارتفاع ۷۰/۶ متر است که بر روی پایه های مکعبی شکل سنگی و به صورت پلکانی قرار گرفته اند . بر روی یکی از ستون ها کتیبه ای در ۱۶ خط و به دو زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی که سند رسمی شهر محسوب می گردد نقر گردیده است . در این کتیبه ذکر گردیده است که معمار این شهر فردی به نام (( اپسای دبیر )) از اهالی حران کشور سوریه فعلی بوده که ستون های یادبود را به هزینه شخصی خود احداث و به شاپور اول پادشاه ساسانی تقدیم کرده است و زمانی که شاپور اول از آن بازدید نموده بسیار مورد توجه شاه قرار گرفته و به اپسای دبیر زر، سیم ، بندگان و باغات بسیاری بخشیده است

متن کتیبه ستون های یادبود شهر تاریخی بیشاپور :

" در فروردین ماه ( در) سال ۵۸ ( از) آتش اردشیر (در) سال ۴۰( از) آتش شاپور از آتش های شاهی(در)سال۲۴ این تصویر ( پیکره) بغ مزدا پرست خدایگان شاپور، شاهان شاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد ، فرزند بغ مزدا پرست ، خدایگان اردشیر شاهان شاه ایران که چهر ایزدان دارد. نواده خدایگان پاپک شاه (این) کار اَپسای دبیر از شهر حران از خاندان خویش ... و بدین روال
. زمانی بغ مزدا پرست ، شاپور شاهان شاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد ( بدینجا آمد ) و زمانی که شاهان شاه این پیکره را دید ( ایستاد ) و به اپسای دبیر سیم و بندگان و کنیزان و باغها و دارایی بخشید . " ترجمه پروفسور لوکونین

 

۱۷- حمام بیشاپور (( حمام واقع شده در بافت متمرکز اطراف ستون هی یادبود ))

حمام قرار گرفته در بافت متراکم مسکونی اطراف ستون های یاد بود که دارای بخش های مختلفی مانند تون و خزینه حمام است . که نشان دهنده تغییرات عمیق در ماهیت ساسانی شهر در دوره های بعدی استقرار شهر می باشد .

 

۱۸- بافت مسکونی متراکم اطراف ستون های یادبود شهر تاریخی بیشاپور

با توجه به قرار گیری ستون های یادبود شهر در مرکز شهر و شکل گیری میدان گاه ها در دوره ساسانی در دوره های بعدی این فضا ها با تغییر کاربری مواجه گردیه است از جمله این بناها میتوتن به بناهای خدمات شهر همچون :کاروانسرا ،بازار و ... اشاره نمود

 

۱۹- پل گبری (( ساسانی ))

این پل مربوط به دوره ساسانی است و در انتهای یکی از خیابانهای اصلی شهر (محور غربی- شرقی) بر روی رودخانه شاپور قرار گرفته است .عمده مصالح مورد استفاده در ساخت این پل سنگ و گچ می باشد ، با توجه به طول و ارتفاع این پل احتمالاً یک و یا دو پایه در فاصله های مشخص در بستر رودخانه وجود داشته است که هنوزبقایای یکی از چهار دروازه شهر در ابتدای خیابان اصلی(غربی - شرقی) بر آن مشهود است.

 

۲۰- حمام هشت گوش

آئین شستشو در دوره های مختلف تاریخی تعریف خاص خود را داشته و با تغییر و تحولات کالبدی و فرهنگی جوامع دچار دگرگونی شده اند . برای نمونه ، در دهه های اخیر شاهد تحول خاصی در کالبد حمام ها در ایران هستیم که به تدریج گرمابه های عمومی جای خود را به حمام های شخصی و خانگی داده اند .

شهر بیشاپور به عنوان یک شهر پر رونق که تا قرن هفتم هجری قمری زندگی در آن رواج داشته دارای بافت های خدماتی شهری مانند بازار ، حمام و... بوده است .

از جمله این اماکن می توان به حمام های موجود در شهر بیشاپور اشاره کرد :

۱ - حمام هشت گوش که دارای طرح و پلان هشت گوش است که هنوز آثار لوله های سفالین (( تن پوشه )) بر بدنه دیوارها مشهود است . عمده مصالح مورد استفاده در ساخت این بنا سنگ و ملات گچ می باشد که بدنه داخلی با اندود شفته آهک پوشیده شده است

 

۲۱ : چهار طاقی بیشاپور

چهارطاقی بیشاپور

شهر بیشاپور به عنوان یک محوطه ساسانی دارای فضاهایی مرتبط با آیین زرتشتی دین رسمی دوره ساسانی است که مجموعه ی مذهبی چهار تاقی و فضای پیرامونی آن از جمله این بنا هاست.

این بنا در دوره های مختلف حیات شهر ( تا دوره اسلامی) با تغییر کاربری مورد استفاده قرار می گرفته است که در گذر از مرمت شتاب زده این بنا ، یاد آور شکوه آتش شاهی است .

۲۲ – امامزاده محمد

 

۲۳- مسجد جامع بیشاپور

در بخش جنوبی شهر بیشاپور بنایی بسیار عظیم از قرون نخستین اسلامی بجا مانده که درمنابع تاریخی به نام

مسجد بیشاپور از آن یاد شده است . این بنا که بخشهایی از آن از زیر خاک بیرون آمده است بطور یقین مسجدی است که به تقلید از مساجد قرن های نخستین اسلامی همانند مسجد جامع دمشق و آندولس ساخته شده است . مسجد دارای یک صحن مرکزی بوده که اطراف آن را رواقهایی با ستون های متعدد تشکیل می داده است .

 

۲۴ - استحکامات دفاعی شهر تاریخی بیشاپور

ساسانیان در زمینه احداث شهر ها ، نقشه هایی از پیش طرح شده ای را تدارک می دیده اند و علاوه بر آنچه که جهت ایجاد شهر ها مورد نظر بوده موقعیت دفاع و حصار اطراف آن را نیز مد نظر داشته اند . همچنین در ایجاد شهر ها نهایت کوشش مبذول داشته تا مکان احداث شهر را جایی انتخاب کنند که حداقل یک طرف آن متکی به کوه و یا رودخانه و یا منابع طبیعی باشد تا بدین وسیله دست یابی به آن مشکل شود . بیشاپور با در نظر گرفتن اوج تعالی یافته هنر شهر سازی ساسانی با طرح شهری هیپودام با یک سیستم دفاعی غیر قابل نفوذ ایجادی – ترکیبی محافظت می شده است .شهر بیشاپور در بخش شرقی و جنوبی توسط خندق(( نقطه مورد نظر)) ، در شمال توسط کوهستان و قلعه و در غرب توسط رودخانه شاهپور محصور و محافظت می شده است.که این خود نشان دهنده تفکر و ژرف اندیشی شاهانه شاپور در ساخت شهری که بنیادش محصول اشتیاق شاهانه شاپور بوده است.

 

۲۵- ایستگاه سواری ضلع جنوبی

 

۲۶ – قلعه دختر

بر ارتفاعات تپه مشرف به ضلع شمالي شهر بيشاپور آثار قلعه ای بر فراز کوه ورودی تنگ چوگان به چشم مي خورد .عمده مصالح بکار رفته در این قلعه سنگ و گچ میباشد و داراي اتاق ها و راهروهاي متعددي مي باشد ، قلعه مذکور فقط يك راه ورودي به دژ دارد كه در طول آن چندين برج حفاظتي ساخته شده است در بخش جنوبی این قلعه برجهایی رفیع و استوانه ای شکل که از بدنه اصلی بنا جدا شده و ناپایدار جلوه می کند وجود دارد . در نمای شرقی در ارتفاعاتی که دارای بستری صخره ای است، آثار پایه هایی از سنگ و گچ بر بدنه بر جا مانده است که نشانگر وجود ساخت و ساز های طبقاتی متعدد از سطوح مستوی و در سطح زیرین بنای قله دختر است پایه ها در این بخش از بنا از پایین کوه به احتمال زیاد از کف رودخانه تا بالای کوه ، در چندین طبقه بر صخره متکی بوده است و کف بنای اصلی در بالای قلعه بر پایه ها و طبقات بین استوار بوده ، که امروزه می بایست در جستجوی نشانه هایی از این بنای عظیم به بقایایی جزئی اکتفا کرد. وظيفه قلعه مذكور محفاظت و دفاع از شهر بيشاپور بوده است

 

۲۷-ورودی تنگ طبیعی – تاریخی چوگان

گردشگران جهت ورود به محوطه تنگ طبیعی – تاریخی چوگان در این مکان بلیط تهیه نموده و اطلاعات اولیه بازدید را دریافت می نمایند .

تنگ طبیعی – تاریخی چوگان (( ساحل سمت چپ رودخانه )) نقوش برجسته

شاهکار حجاری های عصر ساسانی در تنگ چوگان در مجاورت شهر تاریخی بیشاپور و برکرانه رودخانه شاپور باقی مانده است . شش نقش برجسته در دو طرف تنگ طبیعی – تاریخی چوگان حجاری شده است . نقش ها بیانگر پیروزی ها و تاجگذاری پادشاهان ، شهریاران ساسانی است . از مجموع شش نقش ، سه نقش بیانگر پیروزی شاپور بر والرین امپراتوان روم می باشد و سه نقش دیگر مربوط به پیروزی بهرام دوم بر یاغیان ، تاج ستانی بهرام اول پادشاه ساسانی از مظهر اهورا مزدا و پیروزی شاپور دوم پادشاه ساسانی بر یاغیان و اعراب است .

علاوه بر نقوش برجسته ، طبیعت مصفا ، رودخانه پر آب شاپور و چشمه پر آب و تاریخی ساسان تنگ زیبای چوگان دارای آثار متعدد دیگری نیز است که باشکوه ترین آن می توان غار شاپور را نام برد .

 

۲۸ - نقش برجسته پیروزی شاپور اول بر امپراتوران رومی

در مرکز نقش برجسته صحنه پیروزی شاپور اول ، گوردیانوس کشته شده ، والرین اسیر شده و فیلیپ دست نشانده رومی نشان داده شده است . پشت سر پادشاه سرداران و بزرگان ساسانی و در روبرو اسرای رومی همراه سربازان ایرانی حجاری شده اند .

شاپور شاه بر اسب سوار است و مردی را پایمال می کند . گوردیانوس در بین پاهای اسب بر زمین دراز شده و فیلیپ عرب زانو به زمین زده دست ها را به سوی شاه دراز کرده است . در کنار امپراتور دو نفر ایستاده اند یکی از آنها کلاه بلند ایرانی بر سر دارد و یکی دیگر حلقه یا تاجی به شاه تقدیم می کند .

تصویر نیکه ، الهه پیروزی ، بر فراز آن در حال پرواز دیده می شود . در پشت سر این عده چند تن از رومیان ملبس به قبای رومی و چند تن دیگر دیده می شوند ، که فیل و اسبی را به همراه می آورند و مرد دیگری که تشتی بر سر گرفته است . این تصویر در سمت راست ردیف سوم قرار دارد . در دو ردیف بالای همان قسمت از حجاری ، مردمانی دیده می شوند که پیراهن آنها تا زانو و شلوارشان تا مچ پا رسیده است . این اشخاص چند تشت ، چند تاج و یک کیسه که ظاهراً پر از سکه ( پول ) است و دو شیر در زنجیر و در ردیف پایین اشیائی دیگر که غنیمت است از جمله یک پرچم رومی را به حضور شاپور اول پادشاه ساسانی پیش می برند.

ارابه جنگی امپراتور روم که به دو اسب بسته شده در آخرین ردیف سمت راست ، در انتهای نقش دیده می شود . در چهارمین ردیف از سمت چپ سواران ایرانی نقش شده اند . اغلب مردان کلاه بلند استوانه ای شکل بر سر دارند که بالای آن مدور است . پنج نفر سواری که در ردیف سوم بدون فاصله پشت سر شاه قرار دارند گیسوانشان مانند شاه مجعد است ، احتمال می رود که اینان شاهزادگان بلافصل باشند . تمام سواران دو ردیف بالا در حالت احترام قرار گرفته اند یعنی سبابه دست راست خود به طرف جلو دراز کرده اند .

 

۲۹-پیروزی بهرام دوم پادشاه ساسانی بر اعراب

بهرام سوار بر اسب و نمایندگان اعراب اسب و شتر هدیه می آورند ، در حالی که سروران ایرانی آنها را راهنمایی می کنند .

در سمت راست مردمانی بلند قبا به حضور شاه آورده می شوند که ظاهراً یک قطعه پارچه را با ریسمان به سر بسته اند که اینان نمایندگان عشایر عرب هستند که به اطاعت در آمده اند و بهرام دوم که از کلاه بالدارش شناخته می شود سوار بر اسب ، ریش و گیسویش به همانند شکل معمول سلاطین قدیم است . نوار های چین داری به کلاهش بسته که در اثر وزش باد در اهتزاز است و ترکش بلندی از کمربند آویخته است.

در برابر شاه سرداری ایرانی در حالی که دست ها را به شمشیر تکیه داده ، ایستاده است . از طرز گیسوانش معلوم می شود که از خانواده سلطنتی است و در پشت سر او روسای دشمنان مغلوب حضور دارند .

 

۳۰- تاج ستانی بهرام اول (( پادشاه ساسانی ))

در این نقش برجسته بهرام اول پادشاه ساسانی ( ۲۷۲-۲۷۵م) حلقه شهریاری و پادشاهی را از مظهر اهورا مزدا دریافت می دارد . زیر پای اسب بهرام اول پادشاه ساسانی تصویر بهرام سوم که بعد ها توسط نرسی (( پادشاه ساسانی)) نقش گردیده است دیده می شود ، پشت سر او نیز کتیبه ای است که نرسی پادشاه ساسانی بعد ها آنرا نقر کرده است .

متن کتیبه

" این پیکره از آن بغ مزدا پرست ، خدایگان نرسی شاهنشاه ایران و غیر ایران است که چهر از ایزدان دارد ، فرزند بغ یزدان پرست خدایگان شاپور شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد نواده خدایگان اردشیر شانهشاه "

اهورا مزدا سوار بر اسب ، تاجی کنگره دار بر سر دارد که شبیه تاج شاپور اول است . فقط تفاوت در این است که مو های مجعد وی از درون تاج نیز دیده می شود و در میان یک پارچه به شکل سر بند شاهی پیچیده نشده است ( که در تصویر شاپور چنین است ) .

بقیه مو های مجعد وی از زیر تاج او خارج شده و به طور انبوهی به روی شانه هایش ریخته است . بهرام اول سوار بر اسب ، در طرف چپ در مقابل یزدان ( اهورا مزدا ) تاجی بر سر دارد که دارای چندین تیغه پرتو مانند ( نماد الهه میترا ) است . در بالای تاج وی سر بند شاهی دیده می شود . در دستش حلقه شهریاری نوار داری است که در پشت سر وی نیز نوار هایی در هوا موج می زنند.

 

۳۱- پیروزی بهرام دوم پادشاه ساسانی بر یاغیان

در این نقش پادشاه در مرکز بر روی تخت نشسته و به صورت روبرو نشان داده شده است ، سمت راست پادشاه تعدادی از سرداران پارسی ، بزرگان و سران خاندان های ایرانی به نشانه احترام انشگت سبابه خود را به طرف پادشاه گرفته اند و در سمت چپ اسرا و یاغیان به وسیله سربازان ساسانی به حضور پادشاه آورده می شوند شایان ذکر است این نقش برجسته نا تمام بوده و حجاری آن کامل نگردیده است .

 

۳۲- تاج ستانی شاپور اول از مظهر اهورا مزدا

شاپور از مظهر اهورا مزدا حلقه قدرت را دریافت می دارد در زیر پای اسب اهورا مزدا اهریمن و در زیر پای اسب شاپور اول پادشاه ساسانی گوردیانوس امپراتور کشته شده رومی قرار گرفته است . در وسط نقش بر جسته و در مقابل شاپور اول پادشاه ساسانی امپراتور فیلیپ عرب به دنبال شکست سپاهیانش زانو بر زمین زده ، التماس و تمنای صلح دارد . البته شایان ذکر است که این نقش بر جسته دچار تخریب زیادی شده و امروز تقریباً حدود نصف آن از بین رفته است .

 

۳۳-پیروزی شاپور بر امپراتور روم

در این نقش بر جسته شاپور در مرکز نقش ، سوار بر اسب ، سر او به حالت نیم رخ و چشم ها به حالت تمام رخ در مرکز نقش برجسته نشان داده شده است . در زیر پای اسب شاپور پیکره بی جان گوردیانوس افتاده که اندکی قبل از جنگ بد فرجام برای رومی ها در می سی خه کشته شده و در جلوی اسبش فیلیپ عرب که در نبرد می سی خه شکست خورده ، در مقابل شاپور زانو زده و از شاپور در خواست صلح و آزادی زندانیان را می کند و در جلو او چند ردیف نمایندگان طبقات جامعه ساسانی به حالت احترام ایستاده اند ، پشت سر شاپور ، سردارن و بزرگان پارسی به صورت سوار بر اسب ایستاده اند.